Your browser version is outdated. We recommend that you update your browser to the latest version.

Ελληνική Νοηματική Γλώσσα (ΕΝΓ)

 

Η Ελληνική Νοηματική Γλώσσα (ΕΝΓ) είναι η φυσική γλώσσα της κοινότητας των Κωφών στην Ελλάδα. Όπως συμβαίνει και με τις υπόλοιπες νοηματικές, η ιδιαιτερότητά της σε σχέση με αυτό που ο περισσότερος κόσμος έχει συνηθίσει να ονομάζει "γλώσσα" είναι ότι η γραμματική της, δηλαδή το σύστημα των κανόνων βάσει των οποίων διαρθρώνεται ο λόγος και επιτυγχάνεται η επικοινωνία, δεν είναι προφορικό αλλά οπτικο-κινησιακό. Η ΕΝΓ λέγεται "ελληνική" γιατί χρησιμοποιείται στην Ελλάδα από Έλληνες νοηματιστές, αυτό όμως δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι απεικονίζει την ελληνική γλώσσα ή ότι προέρχεται από αυτήν. Αντίθετα, πρόκειται για ένα αυτόνομο γλωσσικό σύστημα που μπορεί να μελετηθεί και να αναλυθεί όπως και κάθε άλλη φυσική γλώσσα.

Οι περισσότεροι άνθρωποι, που δεν έχουν προσωπικές ή κοινωνικές επαφές με κωφούς, έχουν την τάση να πιστεύουν ότι οι νοηματικές γλώσσες είναι ένα είδος παντομίμας ή αναπαράστασης κάποιας από τις φωνούμενες γλώσσες που μιλάνε οι ίδιοι. Η αλήθεια όμως είναι πολύ διαφορετική από την ευρέως διαδεδομένη αυτή αντίληψη. Οι νοηματικές γλώσσες (που, σημειωτέον, είναι πολλές και εντελώς διαφορετικές μεταξύ τους), διαφέρουν από τις υπόλοιπες φυσικές γλώσσες ως προς το ότι μας είναι λιγότερο γνωστές, όχι όμως και ως προς τις γλωσσολογικές αρχές που διέπουν την επικοινωνιακή τους λειτουργία. 

Τα γλωσσικά μέσα που χρησιμοποιεί η ΕΝΓ (όπως και οι άλλες νοηματικές γλώσσες) για να διατυπώσει τις έννοιες και για να δημιουργήσει μορφολογία και σύνταξη, βασίζονται στην κίνηση των χεριών, στην στάση ή στην κίνηση του σώματος, και στην έκφραση του προσώπου. Οι βασικές μονάδες του λόγου (τις οποίες η επιστήμη της γλωσσολογίας ονομάζει γλωσσικά σημεία) της ΕΝΓ ονομάζονται νοήματα. Τα νοήματα μπορούν να έχουν λεξική ή γραμματική σημασία, ακριβώς όπως τα μορφήματα και οι λέξεις στις φυσικές γλώσσες. Τα νοήματα δεν πρέπει να συγχέονται με το δακτυλικό αλφάβητο, το οποίο είναι απλώς ένας τρόπος μεταγραφής του ελληνικού αλφαβήτου. 

Οι νοηματιστές, ως φυσικοί ομιλητές της ΕΝΓ, χρησιμοποιούν το δακτυλικό αλφάβητο με δύο τρόπους: είτε για να αποδώσουν τα ακρώνυμα και τα κύρια ονόματα, είτε για να σχηματίσουν νοήματα στα οποία τα στοιχεία του δακτυλικού αλφαβήτου χρησιμοποιούνται ως χειρομορφές.

Για παράδειγμα, το νόημα που σημαίνει "κοινωνία" σχηματίζεται από το "κ" του δακτυλικού αλφαβήτου σε συνδυασμό με κίνηση. Το χαρακτηριστικότερο συστατικό ενός νοήματος λέγεται χειρομορφή. Η χειρομορφή είναι το σχήμα που παίρνει η παλάμη και η θέση στην οποία τοποθετούνται τα δάκτυλα τη στιγμή που αρχίζει να σχηματίζεται ένα νόημα.

Η ίδια η χειρομορφή όμως από μόνη της δεν είναι φορέας σημασίας. Για να αποκτήσει σημασία, για να δημιουργηθεί δηλαδή ένα νόημα, η χειρομορφή πρέπει να συνοδεύεται και από τα παρακάτω στοιχεία:

  • Τον "προσανατολισμό" της παλάμης, δηλαδή την κατεύθυνση προς την οποία στρέφεται η χειρομορφή κατά το σχηματισμό του νοήματος: ο δείκτης που δείχνει προς τα πάνω ή στρέφεται προς τα δεξιά αποτελεί τμήμα διαφορετικών νοημάτων.
  • Τη θέση της χειρομορφής στο χώρο ή επάνω στο σώμα: τα νοήματα παράγονται σε καθορισμένο χώρο που λέγεται χώρος νοηματισμού. Ο χώρος αυτός αντιστοιχεί περίπου σε ένα τετράγωνο που ορίζεται από την κορυφή της κεφαλής ως τον άνω κορμό και εκτείνεται σε 20-30 εκατοστά δεξιά και αριστερά από τα μπράτσα. Αν χρησιμοποιήσουμε μία χειρομορφή έξω από το χώρο αυτό, π.χ. με τα μπράτσα κρεμασμένα δίπλα στο σώμα, το αποτέλεσμα δεν είναι αναγνωρίσιμο ως νόημα.
  • Την κίνηση του χεριού, χωρίς την οποία δεν μπορεί να ολοκληρωθεί ένα νόημα: ο δείκτης που δείχνει προς τα πάνω ή στρέφεται προς τα δεξιά χωρίς να κινείται δεν είναι ολοκληρωμένο νόημα, δεν αντιστοιχεί δηλαδή σε ορισμένη σημασία. Εκτός από τη συμμετοχή της στο σχηματισμό του νοήματος, η κίνηση μπορεί να είναι και φορέας άλλων σημασιών, για παράδειγμα να δηλώνει τον αριθμό (ενικό ή πληθυντικό), το μέγεθος ενός αντικειμένου (μικρότερο ή μεγαλύτερο), ακόμα και τη συχνότητα μίας ενέργειας.
  • Τη στάση (ή κίνηση) του σώματος και/ή την έκφραση του προσώπου, που αποτελούν επίσης συστατικά του νοήματος με την έννοια ότι λειτουργούν για να μεταφέρουν πληροφορία όπως αυτή που δηλώνεται από τον τόνο της φωνής στις ομιλούμενες γλώσσες.

Για παράδειγμα, η έννοια του μέλλοντος διατυπώνεται στην ΕΝΓ συνδυάζοντας το νόημα με μία ελαφρά κλίση του σώματος προς τα εμπρός.


Ακολουθεί η λίστα με τα αναγνωρισμένα Κέντρα, από την Ομοσπονδία Κωφών Ελλάδος, για την πιστοποίηση επάρκειας και διδασκαλία της Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας: 

ΚΕΝΤΡΑ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΕΝΓ

  • Ομοσπονδία Κωφών Ελλάδος, Αθήνα (τηλ. 2105233950)

ΚΕΝΤΡΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΕΝΓ

ΑΤΤΙΚΗ:

  • Ομοσπονδία Κωφών Ελλάδος, Αθήνα (τηλ. 2105233950)
  • Εθνικό Ίδρυμα Κωφών, Αθήνα (τηλ. 2106434629)
  • Κοινωφελής Επιχείρηση Δήμου Αργυρούπολης (ΚΕΔΑ), Αργυρούπολη (τηλ. 2109955670)
  • Δίκτυο Ελευθέρων Σπουδών Σχοιναράκη, Αθήνα (τηλ. 2108811310)
  • Ελληνικό Ινστιτούτο Ν.Γ. «Γέφυρες Επικοινωνίας», Αθήνα (τηλ. 2103310702)
  • Πολυχώρος «ΚΙΒΩΤΟΣ», Αθήνα (τηλ. 2107776213)
  • Κέντρο Επικοινωνίας και Τεχνολογίας, Κηφισιά (τηλ. 2108080866)
  • Σχολή Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας, «ΓΛΩΣΣΑ ΜΕ … ΝΟΗΜΑ» (ΓΛΩΜΕΝΟ), Παγκράτι (τηλ. 2107525580)

ΥΠΟΛΟΙΠΗ ΕΛΛΑΔΑ: 

  • Εθνικό Ίδρυμα Κωφών Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη (τηλ. 2310343079)
  • Ένωση Κωφών Βορείου Ελλάδος, Θεσσαλονίκη (τηλ. 2310730332)
  • Κέντρο Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας, Θεσσαλονίκη (τηλ. 2310252882)
  • Σχολή Νοηματικής Γλώσσας «ΚΟΣΜΟΣ», Θεσσαλονίκη (τηλ. 2310263898)
  • Πολιτιστικός-Επιμορφωτικός Σύλλογος Κωφών-Βαρηκόων Ηπείρου & Ιονίων Νήσων Ελλάδας, Ιωάννινα (τηλ. 2651064156)
  • Μορφωτικός Σύλλογος Κωφών Σερρών, Σέρρες (τηλ. 2321051552)
  • Πολιτιστικός-Επιμορφωτικός Σύλλογος Κωφών & Βαρηκόων Λάρισας, Λάρισα (τηλ. 2410252242)
  • Δίκτυο Ελευθέρων Σπουδών Σχοιναράκη, Λάρισα (τηλ. 2410554215) / Βόλος
  • Κέντρο Εκμάθησης Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας «ΝΟΗΣΙΣ», Βόλος (τηλ. 2421076050 – 2421028476) / Λάρισα
  • Εθνικό Ίδρυμα Κωφών Πάτρας, Πάτρα (τηλ. 2610461270)
  • Κέντρο Διδασκαλίας ΕΝΓ Πάτρας, Πάτρα (τηλ. 2610621008)
  • Σχολή ΕΝΓ Θεόδωρος Ντέλης, Πάτρα (τηλ. 2610340903)
  • Σωματείο Κωφών Ν. Ηρακλείου «ΚΑΝΤΙΑ», Ηράκλειο Κρήτης (τηλ. 2810284683)
  • Σύλλογος Κωφών Ρεθύμνης Κρήτης «ΤΟ ΑΡΚΑΔΙ», Ρέθυμνο (τηλ. 2831028377)
  • Εκπολιτιστικός Σύλλογος Κωφών-Βαρηκόων Ν. Τρικάλων «Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΕΚΦΡΑΣΗΣ», Τρίκαλα (τηλ. 2431083896)
  • Κέντρο Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας Δράμας, Δράμα (τηλ. 2521020014)

Μελέτη και λεξικογράφηση της ΕΝΓ. 

Η μεγαλύτερη δυσκολία που εμφανίζεται όταν κάποιος θέλει να μελετήσει μία νοηματική γλώσσα, είναι "τεχνικού" χαρακτήρα, με την έννοια ότι δεν υπάρχει γραφή ή μεταγραφή κάποιου είδους. Το αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης μπορεί να συγκριθεί με αυτό που συμβαίνει σε πολλές προφορικές γλώσσες: η καταγραφή της γλώσσας είναι εξαιρετικά ελλιπής και η μελέτη της ιδιαίτερα περιορισμένη.

Είναι προφανές ότι το πρόβλημα είναι εντονότερο στην περίπτωση της ΕΝΓ, για την οποία η καταγραφή οποιασδήποτε πληροφορίας γινόταν μέχρι τώρα μόνο με φωτογραφίες ή σκίτσα, από τα οποία έλειπε ένα βασικό συστατικό των νοημάτων: η κίνηση. Επιπλέον, οι διάφορες γλωσσικές και κοινωνικές προκαταλήψεις, όπως για παράδειγμα ότι η νοηματική δεν είναι "ακριβώς" γλώσσα, έχουν εμποδίσει την ευρύτερη διάδοσή της. Στην πραγματικότητα, το μεγαλύτερο μέρος του υλικού που έχουμε στη διάθεσή μας αποτελείται από πρώιμες προσπάθειες λεξικογράφησης της ΕΝΓ, οι οποίες αφορούν πάντα δίγλωσσα λεξικά (ελληνικής - ΕΝΓ).

Παράλληλα, η διδασκαλία της ΕΝΓ βασίζεται σε αποσπασματικές προσπάθειες, συχνά ιδιωτικές, ενώ λείπει εντελώς από την εκπαίδευση ένα βιβλίο γραμματικής, ένα συστηματικό εγχειρίδιο περιγραφής και ερμηνείας των κανόνων που την διέπουν. Οι ελλείψεις αυτές γίνονται εντονότερες μετά την αναγνώριση της ΕΝΓ από το ελληνικό κοινοβούλιο με τον νόμο 2817 (ΦΕΚ 78/14-3-00).